تحولات اخیر در سیاست مالی ایتالیا را باید در متن دگرگونی محیط راهبردی اروپا و تغییر تدریجی نسبت میان سیاست اقتصادی، امنیت ملی و الزامات ژئوپلیتیکی بررسی کرد. تصمیم دولت ایتالیا برای استفاده از ظرفیت جدید قواعد مالی اتحادیه اروپا در جهت افزایش سرمایهگذاری در انرژی پاک و دفاع، تنها یک اقدام بودجهای محسوب نمیشود و نشانهای از تغییر در تعریف مفهوم «امنیت اقتصادی» در اروپا است. جنگ اوکراین، بیثباتی بازار انرژی و افزایش نگرانیها درباره آسیبپذیری زنجیرههای تأمین، دولتهای اروپایی را به سمت سیاستی سوق داده است که در آن امنیت انرژی، ظرفیت صنعتی، فناوری و توان دفاعی بیش از گذشته در یک چارچوب واحد قرار میگیرند. کمیسیون اروپا نیز در همین مسیر امکان افزایش هزینههای دفاعی و برخی سرمایهگذاریهای راهبردی را در چارچوب قواعد مالی اتحادیه تسهیل کرده است. اسناد رسمی اتحادیه اروپا نشان میدهد که استفاده از انعطافهای مالی برای افزایش پایدار هزینههای دفاعی، بخشی از سیاست گستردهتر اروپا برای بازسازی ظرفیت دفاعی و حفظ پایداری مالی دولتهای عضو است.
ایتالیا در این شرایط تلاش میکند از فضای مالی ایجادشده برای پیشبرد همزمان دو اولویت استفاده کند. اولویت نخست کاهش آسیبپذیری انرژی و تقویت سرمایهگذاری در فناوریهای سبز است و اولویت دوم افزایش ظرفیت دفاعی و نزدیک شدن به اهداف جدید ناتو است. دولت ایتالیا قصد دارد در چارچوب قواعد جدید، ظرفیت معادل 0.6 درصد تولید ناخالص داخلی را برای سرمایهگذاریهای سبز و 0.9 درصد را برای دفاع مورد استفاده قرار دهد. این تصمیم در شرایطی اتخاذ میشود که سطح بدهی عمومی ایتالیا محدودیت مهمی برای سیاست مالی دولت ایجاد میکند. بنابراین، مسئله اصلی برای رم افزایش ساده هزینهها نیست و مسئله اصلی نحوه تبدیل فضای مالی جدید به سرمایهگذاریهایی است که بتوانند همزمان بازده اقتصادی و ارزش راهبردی ایجاد کنند. برنامه اقدام امنیتی برای اروپا (Security Action For Europe aka SAFE) نیز در همین چارچوب اهمیت پیدا میکند و اتحادیه اروپا آن را برای تقویت بودجههای دفاعی، تسهیل سرمایهگذاری دفاعی و حمایت از ظرفیتهای صنعتی مرتبط با امنیت طراحی کرده است.
بازتعریف قدرت اقتصادی ایتالیا
از منظر سیاسی و راهبردی، اقدام ایتالیا را میتوان بخشی از فرآیند شکلگیری مفهوم جدیدی از «قدرت اقتصادی» در اروپا دانست. در این برداشت، قدرت اقتصادی دیگر صرفاً با رشد تولید ناخالص داخلی یا تراز تجاری سنجیده نمیشود و توانایی دولت در تضمین انرژی، حفظ زنجیرههای تأمین، تأمین فناوریهای حساس، حمایت از صنایع راهبردی و ایجاد ظرفیت دفاعی نیز به مؤلفههای قدرت تبدیل شدهاند. این تغییر برای ایتالیا اهمیت ویژهای دارد، زیرا ساختار اقتصادی این کشور به بازار اروپا، تجارت دریایی، واردات انرژی و زنجیرههای تولید فرامرزی وابستگی بالایی دارد. موقعیت مدیترانهای ایتالیا نیز این کشور را در معرض تحولات شمال آفریقا، خاورمیانه، امنیت مسیرهای دریایی و تحولات بازار انرژی قرار میدهد. در چنین شرایطی، سرمایهگذاری سبز و افزایش هزینه دفاعی را نمیتوان دو سیاست مستقل از یکدیگر دانست و هر دو بخشی از تلاش برای کاهش آسیبپذیری راهبردی اقتصاد ایتالیا هستند.
این روند برای سیاست خارجی ایران اهمیت قابل توجهی دارد. روابط تهران و رم در دوره جدید نباید در قالب تجارت سنتی، واردات و صادرات یا روابط سیاسی دوجانبه تعریف شود و باید در چارچوب ژئواکونومی جدید مورد بازتعریف قرار گیرد. جهان پساقطبی، فضای مناسبی برای ایجاد روابط چندلایه میان قدرتهای منطقهای و دولتهای اروپایی ایجاد کرده است. ایتالیا در این میان میتواند یکی از مهمترین شرکای اروپایی ایران برای پیوند دادن اقتصاد ایران با شبکههای مدیترانهای و اروپایی باشد.
مزیت ایتالیا برای ایران تنها در حجم اقتصاد این کشور خلاصه نمیشود و موقعیت جغرافیایی، ظرفیت صنعتی، زیرساختهای بندری، صنایع انرژی، فناوریهای سبز، صنایع ماشینآلات، صنایع کوچک و متوسط و ارتباط آن با بازارهای اروپایی اهمیت بیشتری دارد. راهبرد ایران باید بر تبدیل روابط سیاسی موجود به مجموعهای از منافع اقتصادی متقابل و پروژههای مشخص متمرکز شود.
راهبردهای پیشنهادی برای ایران
راهبرد ۱: تبدیل ظرفیت انرژی به اهرم ژئواکونومیک
آسیبپذیری انرژی اروپا، بهویژه در ایتالیا، برای ایران یک ظرفیت راهبردی ایجاد میکند. هدف، استفاده از انرژی برای فشار مستقیم نیست، بلکه تبدیل آن به زمینهای برای معامله اقتصادی و دیپلماتیک است. ایران میتواند با حفظ بازارهای موجود، بر نقش خود در ثبات بلندمدت بازار انرژی و امکان همکاری در نفت، گاز، انرژیهای تجدیدپذیر و فناوری تأکید کند. در روابط با ایتالیا، این ظرفیت باید به همکاری صنعتی، سرمایهگذاری و انتقال فناوری پیوند بخورد تا انرژی از یک کالای صادراتی به ابزار ایجاد وابستگی متقابل تبدیل شود.
راهبرد ۲: تبدیل تفاوت منافع اروپا به فرصت دیپلماتیک
افزایش هزینههای دفاعی اروپا، اختلاف درباره تهدید روسیه و تفاوت اولویتهای امنیتی میان کشورهای شمال و جنوب اروپا، نشاندهنده یکپارچگی کامل منافع در اروپا نیست. ایران باید به جای تلاش برای ایجاد شکاف سیاسی در اروپا، تفاوت منافع کشورها را شناسایی و بر نقاط اشتراک با آنها کار کند. ایتالیا به دلیل موقعیت مدیترانهای، نیازهای انرژی، منافع تجاری و نگرانیهای مربوط به مهاجرت و امنیت دریایی، ظرفیت مناسبی برای این رویکرد دارد. تمرکز بر امنیت انرژی، ثبات منطقهای، تجارت دریایی و همکاری اقتصادی میتواند هزینه سیاسی تعامل ایتالیا با ایران را کاهش دهد.
